نكتهء قابل توجّه در محل بحث اين است كه قضاياى شرعيّه - چنان كه در علم اصول ثابت شده - به نحو قضاياى حقيقيه‌اى صادر مىشود كه دايرهء شمول آن فراتر از افراد موجود در زمان صدور حكم است و در واقع به قضاياى شرطيّه بر مىگردد . گرچه ممكن است خصوص موضوع در اين گونه قضايا در طول زمان تغيير يابد و يا مصاديق جديدى براى آن به وجود آيد و به تبع تغيير موضوع ، حكم نيز تغيير پيدا كند ؛ ليكن شرطيّت و تلازمى كه در اين گونه قضايا وجود دارد ( اگر چنين باشد چنان مىشود ) پيوسته ثابت است و اتّفاقاً روح و جوهرهء اين گونه قضايا به همان شرطيّت و تلازم بازمىگردد و روشن است كه جابجايى يا تغيير موضوع و يا مصداق و حتى تغيير محمول قضيه به تبع موضوع ، منافاتى با ثبات و دوام حكم « مشروط » كه در اين قضيه ديده مىشود ندارد . مثلًا حكم كلّى « بيع الدم حرام ؛ خريدوفروش خون حرام است » بازگشت به اصل كلى « انّ اللَّه إذا حرّم شيئاً حرّم ثمنه ؛ هرگاه خداوند چيزى را حرام كند پول حاصل از فروش آن نيز حرام است » « 1 » مىكند ؛ حال اگر شرط عوض شد ؛ يعنى يك شىء مانند خون كه سابقاً منافع آن منحصراً حرام بود ؛ در زمان ما ، منافع حلالى براى نجات جان انسانها پيدا كرد ، طبيعى است كه جزاى اين شرط كه حرمت خريدوفروش است ، عوض خواهد شد . * * * منابع و مآخذ 1 . قرآن كريم . 2 . نهج البلاغه ، ( با تحقيق دكتر صبحى صالح ) . 3 . الاتقان فى علوم القرآن ، جلال الدين سيوطى ، دار ابن كثير ، بيروت ، 1416 ه . ق . 4 . اسلام و مقتضيّات زمان ، علّامهء شهيد مرتضى مطهرى ، انتشارات صدرا ، چاپ هشتم ، 1373 ش . 5 . اصول الفقه الاسلامى ، دكتر وهبه زحيلى ، دار الفكر ، دمشق ، 1406 ق . 6 . الامام الشافعى فى مذهبيه القديم و الجديد ، دكتر احمد غراوى عبد السلام . 7 . بحار الأنوار ، علّامهء مجلسى ، مؤسّسة الوفاء ، بيروت ، چاپ دوم ، 1403 ق . 8 . بداية المعارف الالهيّة فى شرح عقائد الاماميّة ، محسن خرازى ، جامعهء مدرّسين قم ، چاپ هفتم ، 1420 ق . 9 . تحرير المجله ، كاشف الغطاء ، المكتبة المرتضويّه ، مكتبة النجاح تهران و مكتبة فيروزآبادى قم ، 1359 ق . 10 . تجزيه و تحليل زندگانى امام شافعى ، عبد اللَّه احمديان ، نشر احسان . 11 . تفسير القرطبى ، ( الجامع لاحكام القرآن ) ، أبو عبد اللَّه محمّد بن احمد قرطبى ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، 1405 ق . 12 . التنقيح فى شرح العروة الوثقى ، آية اللَّه خويى ، المطبعة العلميّه ، قم ، چاپ دوم ، 1407 ق . 13 . تهذيب الاحكام ، شيخ طوسى ، دار الكتب الاسلاميّه ، چاپ چهارم ، 1365 ش .

--> ( 1 ) . عوالى اللئالى ، ج 2 ، ص 110 ، ح 301 ؛ تفسير قرطبى ، ج 2 ، ص 220 .